Żywienie bydła mlecznego i mięsnego

Lucerna jako pasza uzupełniająca dla bydła - efekty żywieniowe

O roślinie

Lucerna (Medicago L.) to liczący ponad 100 gatunków rodzaj z rodziny motylkowatych, podrodziny bobowatych właściwych.

Lucerna należy do najstarszych roślin pastewnych, a jej nazwa pochodzi od arabskiego słowa, co oznacza dosłownie ojca wszystkich produktów spożywczych, stąd spolszczona nazwa alfalfa.

Lucerna jest rozpowszechniona w rejonach o dużym nasłonecznieniu i umiarkowanej ilości opadów. Dobrze rozwinięty, sięgający od 1 do 3 m. system korzeniowy powoduje, że jest mało wrażliwa na niedobory wody oraz bardzo efektywnie wykorzystuje związki mineralne zawarte w glebie. Unikalna zdolność roślin motylkowych do symbiozy z bakteriami brodawkowymi umożliwia efektywne wykorzystanie azotu z powietrza.

W porównaniu ze zbożami lucerna zawiera mniej energii ale więcej białka, soli mineralnych (zwłaszcza wapnia i fosforu w dobrej proporcji) oraz całej gamy witamin, mikroelementów czy kwasów organicznych i z tego względu jest cennym dodatkiem do pasz treściwych.

Lucerna jest rośliną bogatą w substancje odżywcze, które oddziałują na organizm krowy w następujący sposób:

Układ mięśniowy

W Polsce przeprowadzono liczne badania, które jednoznacznie potwierdziły bardzo korzystny wpływ dodatku lucerny na osiągane parametry hodowli zwierząt rzeźnych [Z. Dolatowski, E. Grela, Karwowska; 2007-2008, Uniwersytet Przyrodniczy w Lublinie]. Lucernę dodawano do mieszanek paszowych o bardzo zróżnicowanych składach i badania te wykazały, że dodatek lucerny zawsze:

  • zwiększał średnie przyrosty dzienne, przez co czas chowu skrócił się o ok. 10%.
  • spowodował lepsze umięśnienie osobników oraz większa masę serca i wątroby (większa mięsność poubojowa)
  • występowało mniejsze otłuszczenie osobnik
  • wystąpiło zmniejszenie udziału kwasów tłuszczowych nasyconych na rzecz jedno – i wielo – nienasyconych tj. polepszenie dietetycznych właściwości mięsa
  • poprawiał efektywność żywienia poprzez zmniejszenie zużycia paszy o 11%

Dodatkowe badania dotyczące jakości mięsa przeprowadzone przez Z. Dolatowskiego 2007 i M. Karwowską 2007-2008 Uniwersytet Przyrodniczy w Lublinie potwierdziły korzystny wpływ lucerny na jakość mięsa pochodzącego ze zwierząt karmionych paszami z lucerną. Stwierdzono, że dodatek lucerny, rośliny bogatej w przeciwutleniacze (witamina C, kwas ferulowy) skutkował:

  • dłuższą trwałością mięsa (wolniejsze procesy oksydacji mięsa dzięki większej ilości mioglobiny)
  • brakiem wad mięsa typu PSE (mięso wodniste, jasne) lub DFD (mięso suche, twarde, ciemne)
  • brakiem zmian w pozostałych wyróżnikach oceny tj. barwy, smaku, soczystości, konsystencji i zapachu

Żelazo z lucerny wchodzi w skład mioglobiny mięśniowej oraz enzymów utleniających i redukujących, co przyczynia się do prawidłowej pracy mięśni.

Lucerna zawiera bardzo duże ilości witaminy E, która jest przeciwutleniaczem. W organizmie krowy, łącznie z selenem witamina E jest niezbędna do prawidłowego funkcjonowania mięśni szkieletowych, mięśnia sercowego oraz zapobiegają ich zwyrodnieniem. Jako wydatny przeciwutleniacz chroni mięśnie zwierząt.

Chlorek choliny, substancja występująca w dużej ilości w lucernie przyśpiesza przyrost masy mięśniowej.

Potas ma kluczowe znaczenie rolę w regulacji gospodarki wodnej w komórkach i ciśnienia osmotycznego. Jest także niezbędny dla kurczliwości mięśni szkieletowych, gładkich oraz mięśnia sercowego. Dodatek lucerny (zawartość potasu 2,8 – 3,2%) efektywnie uzupełnia braki potasu występujące przy karmieniu bydła zbożami, które mają niską zawartość tego pierwiastka (zaledwie 0,5%).

Układ trawienny i metabolizm

Lucerna zawiera stosunkowo dużo białka (od 14 do 22%) a do tego charakteryzującego się dobrą wartością biologiczną. Białko z lucerny posiada wysoką zawartość lizyny i innych aminokwasów egzogennych (tj. takich tych, które muszą być dostarczane zwierzęciu z zewnątrz) oraz jego łatwą przyswajalnością.

W doświadczeniach wykazano, że białko z lucerny dorównuje wartością poekstrakcyjnej śrucie sojowej lub odtłuszczonemu mleku w proszku i może być stosowane jako wyłączne źródło białka dla krów mlecznych.

Lucerna jest najbardziej ekonomicznym źródłem białka dla zwierząt przeżuwających. E. Grela, Uniwersytetu Przyrodniczego w Lublinie 2008 zaleca następujące dzienne ilości zielonki z lucerny:

  • krowy w okresie laktacji 15-30 kg/dzień (ekwiwalent 3-6kg suszu/pelletu)
  • jałówki do 400 kg masy ciała 10-20 kg/dzień, (ekwiwalent 2-4kg suszu/pelletu)
  • młode bydło rzeźne 5 kg/każde 100 kg masy ciała, (ekwiwalent 1kg suszu/pelletu)
  • cielęta 3-5 kg/dzień, (ekwiwalent 0,6-1kg suszu pelletu)

Źródłem włókna strukturalnego (błonnika pokarmowego) jest łodyga lucerny, bardziej zdrewniała niż liście. Włókno w przewodzie pokarmowym bydła jest kluczowe dla prawidłowego przebiegu procesów trawienia. Przeżuwacze przyswajają go w około 50-70 %.

Lucerna, jako surowiec przetwarzany przez naszą firmę jest koszona przed okresem pełnego kwitnienia. Dzięki temu, prócz wysokiej zawartości białka, poziom włókna ADF jest stosunkowo niski zaś poziom frakcji NDF wpływającej na pobieranie paszy –wysoki.

W naszym kraju dominującą paszą objętościową dla bydła jest kiszonka z kukurydzy, która nie zapewnia właściwej postaci fizycznej paszy. Lucerna jest świetnym dodatkiem poprawiającym strukturalność diety (lepsze ślinienie i przeżuwanie) oraz korzystnie wpływa na motorykę żwacza.

W przypadku krów mlecznych, dodatek lucerny do traw czy do kiszonki z kukurydzy pozwala także bilansować paszę pod względem białkowo-energetycznym czy ilości dostarczanego wapnia i fosforu.

Efektywne wykorzystanie tłuszczów przez bydło i inne zwierzęta także jest uzależnione od poziomu  witaminy E.

Bez witaminy A (βkarotenu), zawartej w lucernie niemożliwy byłby efektywny metabolizm białek i hormonów steroidowych.

Lucerna ma także fito estrogeny, które (zwłaszcza kumestrol) wpływają na mleczność i poprawę płodności.

Badania J. Yen z 2004, Journal of Animal Science, które dotyczyły redukcji wydalania azotu pokazały, że stosowanie mieszanki z dodatkiem  suszu z lucerny w żywieniu zwierząt rzeźnych może efektywnie zmniejszyć wydalanie azotu w moczu przy zbliżonej produkcji odchodów (kału i moczu) w porównaniu z paszą typową. Chów staje się mniej obciążający dla środowiska.

Układ kostny

Lucerna zawiera wielokrotnie więcej wapnia niż zboża i dodatkowo jest on bardzo łatwo przyswajalny tzn. 1 kg lucerny zawiera wystarczającą ilość wapnia aby zrekompensować niedobór z 4 kg pszenicy. Pierwiastek ten jest szczególnie istotny dla organizmu zwierzęcia w okresie rozwoju i wzrostu. Zboża mają niską zawartość wapnia aczkolwiek wysoki poziom fosforu. Lucerna ze swoją stosunkowo niewielką ilością fosforu poprawia tę proporcję i jest świetnym rozwiązaniem na osiągnięcie równowagi tych makroelementów w żywieniu bydła.

Wapń i fosfor są przyswajane przez organizm, gdy występują w stosunku około 2:1 i przy obecności witaminy D i magnezu (wartość dla osobnika dorosłego). Przyswajanie wapnia i fosforu ma istotne znaczenie przy karmieniu cieląt, ponieważ 80-90% tych pierwiastków zawarta jest w kościach.

Witamina D odgrywa istotną rolę w rozwoju układu szkieletowego. W przypadku krów trzymanych w warunkach ograniczonej ekspozycji na światło występuje konieczność jej suplementowania.

Jest to szczególnie istotne dla osobników rosnących. Niedobory witaminy D mogą bowiem powodować zaburzenia w gospodarce wapniowo-fosforowej (złamania), a także niekorzystnie wpływają na układ immunologiczny i funkcje tarczycy.

Skóra, włosy, tkanka łączna

Duża zawartość aminokwasów siarkowych w białku lucerny wpływa na polepszenie stanu skóry.

Żelazo czynnie uczestniczy w syntezie i katabolizmie niektórych hormonów, kolagenu oraz wytwarzaniu substancji ważnych dla aktywności limfocytów oraz wytwarzaniu związków energetycznych.

Biotyna, wstępująca jako witamina H wspomaga funkcjonowanie tkanki łącznej – a więc ścięgien, chrząstek i więzadeł oraz poprawia jakość sierści.

Lucerna jest bogata w witaminy grupy B, tiaminę, ryboflawinę, kwas pantotenowy i kwas foliowy które wzmacniają tkankę łączną oraz skórę.

Chlorek choliny jest odpowiedzialny za prawidłowy wzrost tkanki kostnej i chrzęstnej oraz prawidłową reprodukcję.

Układ odpornościowy i zdrowotność

Żelazo z lucerny w efektywny sposób wspiera odporność organizmu.

Witamina A z lucerny zapobiega występowaniu tzw. “kurzej ślepoty”, czyli niemożności widzenia po zmierzchu oraz porażeń. Witamina A (β-karoten) uczestniczy w budowaniu naturalnej odporności i powinna być regularnie dostarczana do organizmu ponieważ nie może on być magazynowana przez zwierzę. Witamina A ma istotne znaczenie w profilaktyce zapalenia wymienia.

Zawarte w lucernie ilości witaminy A, D oraz grupy B zapewniają z nawiązką pokrycie zapotrzebowania na te substancje.

Chlorek choliny wspiera pracę układu odpornościowego chroniąc zwierzęta przed wieloma chorobami.

Chlorofil to jeden z czterech poznanych w przyrodzie fitozwiązków o najsilniejszym działaniu odtruwającym (wiązanie i usuwanie metali ciężkich z organizmu) oraz przeciwnowotworowym – zapobiega nowotworom układu pokarmowego – jelit (okrężnicy, odbytu), żołądka oraz przełyku.

Wapń i potas mają właściwości odkwaszające organizm, zapobiegając kwasicy u krów.

Uwagi końcowe

Lucerna ma kilka cech, z powodu których bydło, zwłaszcza bydło mleczne nie może być skarmiane nią w ilościach nieograniczonych i jej stosowanie powinno odbywać się pod kontrolą doradcy żywieniowego.

Białko lucerny bardzo szybko ulega rozkładowi w żwaczu, dlatego najlepiej podawać ją jako składnik mieszanek TMR lub PMR. Przy niewystarczającej dawce energii (zbyt ubogi skład mieszanki paszowej) mikroorganizmy nie są w stanie wykorzystać całości amoniaku pochodzącego z rozpadu białka, co komplikuje pokrycie potrzeb na białko trawione w jelicie cienkim.

Stosunkowo wysoka zawartość potasu i obecność fitoestrogenów (zwłaszcza kumestrolu) w lucernie ograniczają jej stosowanie w okresie zasuszenia (optymalnie 41 – 60 dni w roku) [M.A. Bogucki, Uniwersytet Technologiczno-Przyrodniczy w Bydgoszczy, 2017], zwłaszcza w ostatnich trzech tygodniach. Lucerna nie powinna być też skarmiana bezpośrednio przed udojem.

Lucerna, roślina znana i stosowana od starożytności, znów może stać się uznanym środkiem żywieniowym, a nawet leczniczym.

Prócz działania jako fitobiotyk, poprawiający efekty produkcyjne oraz stymulujący zdrowie zwierząt hodowlanych udowodniono lecznicze oddziałania lucerny na organizm:

  • hipocholesterolemiczne (obniżające poziom cholesterolu),
  • obniżające poziom cukru we krwi,
  • przeciwmiażdżycowe,
  • estrogenne
  • immunostymulujące