Żywienie zwierząt

Lucerna - klucz do zdrowego żywienia zwierząt

Dobroczynny wpływ składników żywieniowych lucerny na zwierzęta

Główne składniki pokarmowe
  • Białko – Charakterystyczny dla lucerny jest wysoka zawartość łatwo przyswajalnego białka (14-22%) o strukturze aminokwasowej przypominającej białko kurze, z dużą ilością lizyny i innych aminokwasów egzogennych (tj. takich tych, które muszą być dostarczane zwierzęciu z zewnątrz) histony, l-argininę , kwas asparaginowy i glutaminowy oraz niebiałkowy aminokwas (l-kanawerynę) ograniczający wzrost komórek rakowych. Białko jest szczególnie ważne dla zwierząt rosnących i karmiących. W starszym wieku białko utrzymuje siłę i wytrzymałość mięśni (w przypadku koni pracujących i sportowych). Dodatkowo, duży udział aminokwasów siarkowych korzystnie wpływa na skórę i jej okrywę (sierść, pióra).
  • Węglowodany – W lucernie jest ich mniej niż w zbożach ale więcej niż w trawach czy koniczynie (łącznie skrobia i cukry to ok. 2,5% s.m.). Z tego względu lucerna dobrze nadaje się np. dla koni starszych czy mniej pracujących jako zamiennik owsa czy pasz melasowanych. Lucerna jest bezpieczna dla koni ochwatowych oraz skłonnych do mięśniochwatów. Dodatek lucerny wpływa uspokajająco na konie nadpobudliwe i niespokojne. To właśni wysoka zawartość skrobi i cukrów w paszy (a nie białko) są przyczyną kolek, ochwatu czy niepożądanego zachowania u koni.
  • Włókno strukturalne (błonnik pokarmowy) – Błonnik to często niedoceniany składnik żywieniowy, pełniący funkcję regulatora układu pokarmowego u zwierząt monogastrycznych (konie, świnie) zaś w przypadku bydła jest kluczowy dla przebiegu procesów trawienia. Łatwo przyswajalny błonnik z lucerny jest niesłychanie ważny i odpowiada za prawidłową pracę układu pokarmowego, gdyż włókno pokarmowe pełni funkcję balastu wypełniającego przewód pokarmowy, wywołując u zwierzęcia uczucie sytości. Konie spędzają 16 do 18 godzin na jedzeniu. Użycie paszy objętościowej, takiej jak lucerna powoduje, że konie przeżuwają pokarm trzy razy dłużej niż paszę treściwą. Zapobiega to objadaniu się i jest znacznie bardziej naturalnym zachowaniem.
Makroelementy
  • Wapń i fosfor – Wapń, pierwiastek niezbędny dla organizmu w okresie rozwoju i wzrostu, występuje w lucernie w szczególnie dużej ilości i do tego jest łatwo przyswajalny. Wapń i fosfor stanowiące budulec układu kostnego zwierzęcia (80-90% tych witamin znajduje się w kościach) są przyswajane przez organizm, gdy występują w stosunku około 2:1, przy obecności witaminy D i magnezu. Dodatek lucerny, rośliny zawierającej do 4 razy więcej wapnia niż zboża czy trawa kompensuje jego niedobory powstające przy żywieniu paszami treściwymi, gdyż zboża zawierają dużo fosforu a niezbyt dużo wapnia. Wapń zawarty w lucernie wzmacnia kopyta a także reguluje pH treści żołądkowej. Z tego względu dodatek lucerny jest wskazany dla koni wrzodowych i z predyspozycjami do kolek jako bufor układu pokarmowego.
  • Potas – W lucernie występuje stosunkowo duża zawartość potasu (do 3,2%). Pełni on niezwykle ważna rolę w regulacji gospodarki wodnej w komórkach i ciśnienia. Potas jest także niezbędny jest dla pracy mięśni gładkich, szkieletowych i mięśnia sercowego. Zboża zawierają mało potasu (0,5%) i dlatego lucerna jest źródłem jego uzupełnienia. Jedynym ograniczeniem w stosowaniu lucerny dla krów mlecznych jest konieczność ograniczenia dawek potasu w okresie zasuszenia.
Mikroelementy
  • Żelazo – Łatwo przyswajalne żelazo to występujące w dużej ilości w lucernie to kluczowy mikroelement tej rośliny. Żelazo, które jest kluczowym składnikiem hemoglobiny, która jest podstawowym elementem składowym czerwonych ciałek krwi (erytrocytów) i odpowiada za transport tlenu w organizmie. Żelazo pełni rolę aktywatora enzymów odpowiedzialnych za kluczowe procesy metaboliczne, na przykład te biorące udział w syntezie DNA (cykl komórkowy oraz różnicowanie komórek) oraz procesach oddychania komórkowego. Żelazo wchodzi w skład mioglobiny mięśniowej oraz enzymów utleniających i redukujących, co przyczynia się do prawidłowej pracy mięśni, poprawy ich wydolności i wytrzymałości. Dodatek lucerny istotnie poprawia jakość i trwałość mięsa zwierząt rzeźnych,.
  • Selen – Wraz z witaminą E, jako przeciwutleniaczem selen jest niezbędny do prawidłowego funkcjonowania mięśni szkieletowych, mięśnia sercowego oraz zapobiegają ich zwyrodnieniem.
  • Kobalt – dzięki jego obecności w lucernie konie mogą same syntetyzować witaminę B12.
Witaminy
  • Witamina A (β-karoten, retinol) – Bez tej witaminy , zawartej w lucernie niemożliwy byłby efektywny metabolizm białek i hormonów steroidowych. Jej brak powoduje tzw. “kurzą ślepotę”, czyli niemożność widzenia po zmierzchu.
    Witamina A uczestniczy także w budowaniu naturalnej odporności organizmu. β karoten powinien być regularnie dostarczany zwierzęciu, ponieważ nie może on być magazynowany w jego organizmie.
  • Witamina E – Zawarta w lucernie witamina E wpływa bardzo pozytywnie na procesy rozrodcze zwierząt. Pozwala utrzymać ciążę oraz zapewnia prawidłowy rozwój w okresie płodowym potomstwa. Efektywne wykorzystanie tłuszczów przez konie i inne zwierzęta także jest uzależnione od poziomu tej witaminy. Jako wydatny przeciwutleniacz chroni mięśnie zwierząt poddanych ciężkiemu wysiłkowi i treningowi sportowemu koni, spowalnia starzenie się skóry i chroni układ krążenia.
  • Witamina C – jest regulatorem równowagi oksydo-redukcyjnej w organizmie zwierzęcia a jako silny przeciwutleniacz ma właściwości detoksykujące. Prócz poprawy odporności, istotną cechą witaminy C jest zwiększanie odporności zwierząt na upał.
  • Witamina D (cholekalcyferol) – Odgrywa istotną rolę w rozwoju układu szkieletowego młodych, rosnących zwierząt. W przypadku zwierząt trzymanych w warunkach ograniczonej ekspozycji na światło występuje konieczność jej suplementowania. Niedobory witaminy D mogą bowiem powodować zaburzenia w gospodarce wapniowo-fosforowej, a także niekorzystnie wpływać na układ immunologiczny i funkcje tarczycy.
  • Witamina H (biotyna) – jest istotnym czynnikiem wzrostowym oraz decyduje o prawidłowym przebiegu przemiany materii. Biotyna jest istotnym czynnikiem wzrostowym oraz decyduje o prawidłowym przebiegu przemiany materii. Wspomaga funkcjonowanie tkanki łącznej – a więc ścięgien, chrząstek i więzadeł, kopyt, pazurów oraz poprawia jakość sierści.
  • Zawarte w lucernie ilości witaminy A, D oraz grupy B zapewniają z nawiązką pokrycie zapotrzebowania zwierzęcia na te substancje.
Substancje biologicznie czynne
  • Chlorek choliny – występujący w lucernie jest podstawowym składnikiem lecytyny. Lecytyna nie występuje u młodych osobników, w związku z tym chlorek choliny jest niezbędny w kontroli i zwiększenia wzrostu zwierząt (poprawa metabolizmu tłuszczów). Ponadto substancja ta wspomaga i wpływa na prawidłowy rozwój i funkcjonowanie układu nerwowego zwierzęcia
  • Chlorofil – to jeden z czterech poznanych w przyrodzie fitozwiązków o najsilniejszym działaniu przeciwnowotworowym. Zapobiega nowotworom układu pokarmowego – jelit (okrężnicy, odbytu), żołądka oraz przełyku. Chlorofil z lucerny ma działanie silne działanie odkwaszające i odtruwające i oczyszczające.
  • Fitoestrogeny – zwłaszcza kumestrol wpływają na mleczność krów i poprawę płodności. Z tego powodu lucerna jednak nie powinna być stosowana w okresie zasuszenia krów.
  • Saponiny – Obecne w niej saponiny mają działanie przeciwbakteryjne oraz przeciwgrzybiczne a także hipocholesterolemiczne (bez obniżenia poziomu frakcji cholesterolu HDL). Wpływają również stymulująco na układ odpornościowy oraz wykazują się silnym działaniem przeciwutleniającym. Saponiny mogą działać wzdymająco na bydło, zwłaszcza przy skarmianiu zielonką, co ogranicza stosowanie świeżej lucerny w żywieniu krów. Nadmierna ilość saponin może także powodować zatrucia u koni.
  • Inne substancje – taniny, aminy, pochodne kumaryny, glikozydy, karotenoidy, puryny, sterole roślinne, flawony , izoflawony i związki fenolowe. – Inne substancje biologicznie czynne także mają silne właściwości prozdrowotne. Są to zwłaszcza licznie występujące w lucernie związki flawonoidowe o działaniu przeciwutleniającym. Tanina chroni komórki przed nowotworami, drobnoustrojami i pasożytami ale nadaje lucernie nieco cierpki smak.
Zastrzeżenia

Jak już wspomniano lucerna, która jest super pokarmem ma kilka cech, z powodu których zwierzęta, zwłaszcza bydło mleczne nie może być skarmiane nią w ilościach nieograniczonych i jej stosowanie powinno odbywać się pod kontrolą doradcy żywieniowego.

Białko lucerny bardzo szybko ulega rozkładowi w żwaczu, dlatego najlepiej podawać ją jako składnik mieszanek TMR lub PMR. Przy niewystarczającej dawce energii (zbyt ubogi skład mieszanki paszowej) mikroorganizmy nie są w stanie wykorzystać całości amoniaku pochodzącego z rozpadu białka, co komplikuje pokrycie potrzeb na białko trawione w jelicie cienkim. Można temu łatwo zaradzić melasując sieczkę, co oprócz dodatku łatwo dostępnych węglowodanów dodatkowo podnosi smakowitość lucerny łagodząc jej „szorstki”, taninowy smak.

Stosunkowo wysoka zawartość potasu i obecność fitoestrogenów (zwłaszcza kumestrolu) w lucernie ograniczają jej stosowanie w okresie zasuszenia (optymalnie 41 – 60 dni w roku) [M.A. Bogucki, Uniwersytet Technologiczno-Przyrodniczy w Bydgoszczy, 2017], zwłaszcza w ostatnich trzech tygodniach. Lucerna nie powinna być też skarmiana bezpośrednio przed udojem.

Przeciwwskazaniem do nieograniczonej konsumpcji lucerny są choroby autoimmunologiczne a zwłaszcza toczeń (o nasilanie objawów choroby podejrzana jest l-kanaweryna występująca w lucernie).

Lucerna nie powinna być zadawana w dużych dawkach koniom nie obciążonym, gdyż może powodować ich przebiałczenie i obciążenie nerek z powodu nadmiernego wydalania azotu w postaci mocznika.

Działanie saponin i tanin, które mogą działać antyżywieniowo w nadmiarze omówiono wcześniej.